Ra mắt vào những ngày cuối năm Ất Tỵ (2025), cuốn sách Hình tượng con Rắn trong văn hóa Thái Lan và Việt Nam (NXB Dân Trí và Mây Thong Dong ấn hành) của tác giả ThS. Nguyễn Hiếu Tín và người bạn trẻ Janthamongkhon Ketsuda (Thái Lan) đã nhanh chóng tạo ấn tượng với bạn đọc trẻ.

Quyển sách dày hơn 200 trang, với nhiều thông tin thú vị, từ hình tượng rắn. ThS. Nguyễn Hiếu Tín cho biết:  “Xuất phát từ đời sống thực, hình tượng con rắn đã “trườn bò, uốn lượn” vào văn hóa nhân loại để rồi trở thành một trong những cổ mẫu giàu ý nghĩa biểu tượng nhất, mang đặc tính đa dạng của loài. Bởi lẽ, bản thân rắn đã là một con vật mâu thuẫn kỳ dị. Trong mắt người xưa, những thói quen cuộc sống của nó mang đầy trí tuệ và bí ẩn, rất khó hiểu. Rắn không có chân nhưng lại đi nhanh như chớp, thân mình mềm dẻo, tuy bé nhưng lại có thể giết chết một con vật to khỏe trong nháy mắt, lại có thể lột xác tái sinh, có thể cắn chết người nhưng lại cứu giúp người bởi nọc độc của mình…Hình tượng rắn phù hợp với bản chất đa dạng văn hóa, biểu tượng đa nghĩa này lại ánh lên những lớp ý nghĩa đối cực: tốt và xấu, sự sống và cái chết, hủy diệt và tái sinh.. Từ tín ngưỡng dân gian, mỹ thuật cổ, truyền thuyết, đến triết học biểu tượng, hình tượng rắn luôn tồn tại như một ẩn dụ sâu xa về con người và vũ trụ. Quyển sách nhỏ này là nỗ lực góp nhặt những lớp nghĩa ấy, đặt rắn vào không gian văn hóa rộng hơn để bạn đọc có thể “thấy” rắn một biểu tượng thú vị, đa cực, xuyên văn hóa”…”

Bìa sách “Hình tượng con Rắn trong văn hóa Thái Lan và Việt Nam”

Tác phẩm là kết quả của quá trình khảo cứu công phu, liên ngành, đặt hình tượng con rắn trong mối quan hệ so sánh giữa hai nền văn hóa Thái Lan và Việt Nam - hai không gian văn hóa vừa có nhiều tương đồng về tín ngưỡng, môi trường sinh thái, vừa có những dị biệt đáng chú ý trong quá trình tiếp biến lịch sử.

Cuốn sách tiếp cận hình tượng con rắn không chỉ như một loài động vật trong tự nhiên, mà trước hết như một biểu tượng văn hóa đa tầng, gắn bó mật thiết với tư duy nông nghiệp, tín ngưỡng bản địa, Phật giáo và đời sống tâm linh của cư dân lúa nước. Từ đặc điểm sinh học của loài rắn - khả năng lột xác, sinh tồn bền bỉ, mang nọc độc nhưng cũng là nguồn dược liệu - hình tượng rắn dần được nâng lên thành biểu trưng cho sự tái sinh, chuyển hóa, quyền năng bảo hộ và cả những nỗi sợ nguyên thủy của con người.

Một trong những đóng góp học thuật quan trọng của cuốn sách là việc làm rõ vai trò của tục thờ rắn và vật tổ rắn trong tiến trình hình thành tín ngưỡng và biểu tượng quốc gia của người Việt cổ. Qua các tư liệu văn bản, truyền thuyết và nghiên cứu dân gian, tác giả chỉ ra rằng rắn từng được coi là vật tổ của nhiều cộng đồng người Việt, gắn với tín ngưỡng thủy thần và quan niệm về nguồn gốc dân tộc. Hình ảnh giao long, rồng - những biểu tượng trung tâm của văn hóa Việt - cũng được xem là kết quả của quá trình chuyển hóa lâu dài từ biểu tượng rắn trong tâm thức cộng đồng.

Tác giả Nguyễn Hiếu Tín bên tác phẩm mới ra mắt

Trong khi đó, ở Thái Lan, hình tượng rắn thần Naga giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống tôn giáo và văn hóa. Naga không chỉ là linh vật bảo hộ đền chùa, dòng sông và xứ sở, mà còn là biểu tượng gắn liền với Phật giáo Nam tông, xuất hiện dày đặc trong kiến trúc, điêu khắc, hội họa, múa truyền thống và các nghi lễ tâm linh. Cuốn sách phân tích kỹ cách Naga được bản địa hóa, hòa quyện với tín ngưỡng dân gian để trở thành một biểu tượng sống động, vừa linh thiêng vừa gần gũi trong đời sống người Thái.

Đặc biệt, cuốn sách mở rộng phạm vi nghiên cứu sang đời sống đương đại, khi chỉ ra rằng hình tượng rắn - nhất là Naga - vẫn tiếp tục được khai thác trong điện ảnh, du lịch văn hóa, phong thủy kinh doanh và các ngành thủ công mỹ nghệ, đặc biệt tại Thái Lan. Rắn ở đây không còn đơn thuần là biểu tượng tôn giáo, mà trở thành nguồn lực văn hóa, góp phần thúc đẩy kinh tế sáng tạo và du lịch tâm linh. So sánh với Việt Nam, tác giả cho thấy hình tượng rắn trong văn hóa đại chúng ít nổi bật hơn, song vẫn tồn tại âm thầm trong tín ngưỡng dân gian và ký ức văn hóa cộng đồng.

Tác giả Nguyễn Hiếu Tín (Việt Nam) và tác giả Janthamongkhon Ketsuda (Thái Lan)

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ bị giản lược hoặc lãng quên, tác phẩm nhỏ này góp phần khẳng định tầm quan trọng của việc nhận diện, bảo tồn và làm mới các biểu tượng văn hóa bản địa. Thông qua việc giải mã hình tượng rắn, cuốn sách gợi mở một cách nhìn dung hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa tín ngưỡng dân gian và đời sống hôm nay.

Như tinh thần mà cuốn sách gửi gắm, con rắn - từ chỗ là đối tượng của nỗi sợ và sự huyền bí - khi được đặt trong chiều sâu văn hóa, đã trở thành biểu tượng của trí tuệ, sự chuyển hóa và tái sinh. Đó cũng chính là thông điệp mà Hình tượng con Rắn trong văn hóa Thái Lan và Việt Nam muốn chuyển tải: hiểu đúng biểu tượng là một cách để con người hiểu sâu hơn về chính mình, về cội nguồn văn hóa và về khả năng chung sống hài hòa với tự nhiên và thế giới xung quanh.